Restorasyonda özgünlük: neyi koruyoruz, neden?

Tarihi bir yapının sahibiyle ilk görüşmede en sık duyduğum cümle şudur: "Eskisi gibi olsun." Bu istek anlaşılır ama cevaplaması zordur. Yüz yıllık bir çiftlik ambarı, bu süre boyunca defalarca onarılmış, eklenmiş, bölünmüş ve yeniden kullanılmıştır. Hangi eskisi? İlk yapıldığı gün mü, en parlak dönemi mi, yoksa bize ulaştığı hâli mi? Restorasyon, bu katmanları okuyup hangilerinin yapının hikâyesine ait olduğuna karar verme işidir.

Bu yüzden her çalışmaya ayrıntılı bir rölöveyle başlıyoruz. Lazer tarama bize milimetrik bir geometri verir; ama asıl bilgi, elle ölçerken ve duvara yakından bakarken ortaya çıkar. Bir derzdeki harç farkı, bir kemerin kapatılmış izi, bir taşın üzerindeki usta işareti; bunlar yapının biyografisidir. Taş Ambar Restorasyonu’nda yalnızca rölöve aşaması dört ay sürdü ve sonunda yapının üç ayrı dönemini birbirinden ayırabildik.

Uluslararası koruma ilkelerinin bize öğrettiği şeylerden biri, en az müdahale ile yetinmektir. Bir duvar çatlamışsa onu yıkıp yeniden örmek değil, dikip sağlamlaştırmak; bir ahşap kiriş çürümüşse onu değiştirmek değil, çürük kısmını kesip protezle tamamlamak. Bu yaklaşım daha yavaş ve çoğu zaman daha pahalıdır, ama yapının özgün malzemesini ve onu yapan ustanın elini korur. Eski Sabunhane’de on bir makasın sekizini bu yöntemle kurtarabildik.

Malzeme uyumu, iyi niyetli ama yanlış restorasyonların en sık hata yaptığı yerdir. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında tarihi taş duvarlar sıklıkla çimento harcıyla derzlendi. Çimento taştan daha sert ve daha az geçirgendir; duvarın içindeki nem dışarı çıkamaz ve taşın kendisi bozulmaya başlar. Bugün bu çimento derzleri tek tek sökmek ve özgün harcın analizine göre hazırlanan kireç harcıyla yenilemek, işimizin en büyük ama en görünmez bölümüdür.

Yeni eklenen her şey ayırt edilebilir olmalıdır. Bu, eskiyi taklit eden yeni bir duvar yerine, açıkça bugünün malzemesiyle yapılmış ama ölçüsü, rengi ve dokusuyla eskiye saygı gösteren bir müdahale demektir. Eski Sabunhane’ye eklediğimiz dolaşım kulesi çinko ve çelikten; tarihi yapıya ince bir cam derzle bağlanıyor ve bir gün gerekirse hiçbir iz bırakmadan sökülebiliyor. Geri alınabilirlik, gelecekteki koruma uzmanlarına bıraktığımız bir özgürlük.

Restorasyonun en zor kararı belki de neyi kaldıracağımıza karar vermektir. Ambarlardan birine sonradan eklenmiş betonarme sundurmayı kaldırdık, çünkü yapının silüetini bozuyor ve taş duvara nem hapsediyordu. Ama aynı dönemden kalan bir pencere demirini koruduk, çünkü yapının depo olarak kullanıldığı yılların bir tanığıydı. Her karar belgelendi ve gerekçesiyle koruma kuruluna sunuldu. Özgünlük, yalnızca ilk günü değil, bütün bir ömrü korumaktır.

Son olarak ustalar. Bir restorasyonun kalitesi, çizimlerin olduğu kadar onu yapan ellerin de eseridir. Kireç harcı hazırlamayı, taş yontmayı, ahşaba protez eklemeyi bilen ustalar her yıl azalıyor. Bu yüzden şantiyelerimizde ustalarla numune çalışmaları yapıyor, her tekniği fotoğraf ve notla belgeliyoruz. Bir yapıyı korurken, onu yapabilen bilgiyi de korumaya çalışıyoruz.