Gün ışığıyla tasarlamak: pencere değil, ışık çizmek

Mimarlık öğrencilerine ilk sorduğumuz şeylerden biri şudur: bu odaya saat üçte ışık nereden giriyor? Çoğu zaman yanıt bir pencerenin yeriyle verilir. Oysa pencere ışığın yalnızca giriş kapısıdır; asıl tasarım, ışığın odaya girdikten sonra ne yaptığıdır. Bir duvarı mı yıkar, bir tavandan mı yansır, bir masanın üstünde mi durur? Biz ofiste plan çizmeye başlamadan önce güneşin arsa üzerindeki yolculuğunu çizeriz: yaz ve kış gündönümlerinde, sabah ve akşam.

Kuzey ışığı, ressamların ve heykeltıraşların yüzyıllardır bildiği bir şeydir: gün boyu neredeyse sabit, gölgesiz ve renkleri doğru gösteren bir ışık. Kent Kütüphanesi’nin okuma salonunu tamamen kuzeye bakan çatı fenerleriyle aydınlatmamızın nedeni buydu. Doğrudan güneş masalara hiç düşmüyor; okuyucu kitabın sayfasında parlama görmüyor, ama salon gün boyu aydınlık. Aynı ilkeyi bir seramik atölyesi tasarlarken de kullanıyoruz; sırların gerçek rengi ancak bu ışıkta görülebiliyor.

Güney ışığı ise başka bir hikâye. Sıcaktır, hareketlidir, mevsimle birlikte açısını değiştirir. Akdeniz ikliminde güney cephesinin asıl meselesi ışığı almak değil, onu doğru zamanda almaktır. Kayalık Evi’nin saçak derinliğini haziran ve aralık güneşinin açılarına göre hesapladık: yazın öğle güneşi cama hiç ulaşmıyor, kışın ise salonun arka duvarına kadar giriyor. Saçak burada bir süs değil, mevsimleri ayıran bir alet.

Gün ışığı faktörü, bir mekânın içindeki aydınlık düzeyinin dışarıdaki bulutlu gökyüzüne oranıdır ve bir odanın ne kadar aydınlık hissettireceğini oldukça iyi tahmin eder. Ancak sayılar her şeyi anlatmaz. Aynı gün ışığı faktörüne sahip iki oda, biri tek büyük pencereden, diğeri iki farklı yönden ışık alıyorsa tamamen farklı hissedilir. İki yönlü ışık gölgeleri yumuşatır, yüzleri daha iyi gösterir ve bir odayı gerçekten yaşanabilir kılar. Bu yüzden konut projelerinde mümkün olan her yerde iki cepheli odalar arıyoruz.

Işık ile karanlık birbirinin karşıtı değil, tamamlayıcısıdır. Her köşesi eşit aydınlatılmış bir mekân sıkıcıdır; göz dinlenecek bir yer, gölgede bir köşe arar. Zeytinlik Avlu Evi’nde dış pencereleri bilerek küçük ve derin tuttuk; ışığın asıl girdiği yer avlu oldu. Böylece odalarda aydınlık ile loşluk arasında yumuşak bir geçiş oluştu. Okuma koltuğu pencerenin yanında, yatak ise odanın daha karanlık köşesinde. Işığı tasarlamak, gölgeyi de tasarlamaktır.

Yapay ışık, gün ışığının bıraktığı yerden devam etmelidir. Gece aydınlatmasında en sık yapılan hata, gündüzün aydınlık düzeyini taklit etmeye çalışmaktır. Biz akşam ışığını alçak, sıcak ve parçalı tutmayı tercih ediyoruz: tavandan inen tek bir güçlü kaynak yerine masanın üstünde bir lamba, bir duvarı yıkayan gizli bir şerit, bir rafın içinde küçük bir ışık. Böylece mekân gece de katmanlı kalıyor ve dışarıdan bakıldığında yapı sessiz birkaç pencereyle görünüyor.

Son bir not: ışık tasarımı bir hesap tablosuyla değil, maketle ve sabırla öğrenilir. Ofisimizde her önemli mekânın 1:20 ışık maketini yapar ve güneşin açısını taklit eden bir lambayla saatlerce bakarız. Bir pencere kenarını beş santim derinleştirmenin ya da bir tavanı açık renkte bırakmanın ne kadar fark yarattığını ancak böyle görürüz. Yapı bittiğinde ise bunu kimse fark etmez; yalnızca orada olmanın iyi hissettirdiğini söylerler.